در روزهای ریزگردی چگونه مراقب سلامت خود باشیم؟
ریزگردها یکی از ثمرات جدید زندگی ماشینی ما هستند؛ درواقع ما با شیوههای غلط زندگی خود و استفادهی بی رویه از مواهب طبیعت، معضلی بهنام ریزگرد را وارد زندگی خود کردهایم؛ معضلی که بیش از هر چیز سلامت ما را تهدید میکند.
بعد از اینکه سال گذشته معضل گرد و غبار جنوب کشور را فرا گرفت و زندگی و سلامت مردم استانهای جنوبی بهویژه خوزستان بر اثر این ذرات بسیار ریز به مخاطره افتاد؛ تا امروز که گفته میشود 22 استان کشور درگیر این پدیده هستند، هنوز راه حل اساسی برای این مشکل پیدا نشده است.
چند سال گذشته شاهد حضور پررنگ ریزگردها در هوای شهر کرمان بودیم. کارشناسان، اقلیم خشک استان، غنی نبودن پوشش گیاهی، نبود رویش جدید، کمبود پوشش گیاهی، چرای بیرویه دام، عوامل انسانی از جمله استفاده از پوشش جنگلی برای سوخت، برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی، ورود آب شور به خاکهای سطحی و در نتیجه ناکارآمدی خاک، معدنکاری و گسترش طرحهای عمرانی را از مواردی میدانند که در بیابانزایی استان کرمان دخیل هستند. خشک شدن دریاچههای متعدد در اطراف استان نیز آنها را به بستری برای حرکت ریزگردها تبدیل میکند بنابراین بخشی از وجود ریزگردها نیز متاثر از استانهای مجاور است.
جریان باد موجود هم به دلیل لختی خاک و فقیر شدن پوشش گیاهی، خاک را همراه خود برمیدارد و به تولید ریزگردها دامن میزند.
گذشته از علت وقوع پدیدهای بهنام ریزگرد، سایهای که ریزگردها بر فضای شهر میاندازند، آنقدر تیره و ناخوشایند است که حتی اگر چیزی از اثرات مخرب آن بر سلامتمان ندانیم، باز هم نسبت به آن احساس نگرانی میکنیم و در روزهای غبارگرفتهی ریزگردی ترجیح میدهیم کمتر بیرون برویم.
موضوع ریزگردها بهعنوان عامل تهدید امنیت زیستمحیطی به مجلس هم وارد شده و بارها نمایندگان در مورد اقدامات سازمان حفاظت محیط زیست در حل ریزگردها از مدیر این سازمان توضیح خواستهاند. البته این موضوع به دلیل کوتاهی و غفلت مسئولان از این معضل نیست؛ اساسا حل مشکل ریزگردها نیازمند کار طولانیمدت و مداوم است. به هر حال فارغ از اینکه علل و عوامل وقوع ریزگرد چه هستند و برای حل آن چه باید کرد؛ ما باید به فکر حفظ سلامت خود در مواجهه با روزهای ریزگردی باشیم.
ریزگردها چه موادی هستند و چه تفاوتی با گرد و غبار معمولی دارند؟
ریزگردها ذراتی هستند که قطر آنها از چند نانومتر( چند میلیونیوم میلیمتر) تا چند میکرومتر(چند هزارم میلیمتر) است. بنابراین ریزگردها بسیار کوچک هستند. تفاوت اصلی ریزگردها با گرد و غبار معمولی که همیشه در محیط اطرافمان وجود دارد، در اندازه و وزنشان است که ریزگردها نسبت به گرد و غبار معمولی خیلی کوچکتر هستند و وزن کمتری هم دارند. سبکتر بودن و سایز کوچکتر ریزگردها موجب چند تفاوت در تاثیرگذاریشان بر سیستم سلامت بدن میشود. ریزگردها بیش از گرد و غبار معمولی در محیط اطراف معلق باقی میمانند و خیلی دیرتر رسوب میکنند؛ وقتی رسوب کردند، به خاطر وزن کم و کوچک بودن بهراحتی توسط وزش باد در هوا پخش میشوند. اندازهی کوچک به ریزگردها اجازه میدهد بهراحتی از سیستم دفاعی تنفسی ما از جمله بینی، سینوسها و مجاری تنفسی فوقانی که کارشان جذب ذرات معلق در هواست، بگذرند و وارد سیستم تنفسی تحتانی ما بشوند. مشکل دیگری که اندازه کوچک ریزگردها ایجاد میکند این است که برخلاف گرد و غبار معمولی و ذرات معلق در هوا که هیچگاه از ریه جذب نمیشوند و تمام اثرشان را روی ریه و بافت ریه میگذارند، این ریزگردها میتوانند از ریه جذب شوند و وارد جریان خون سیستمیک شوند. از طرف دیگر اندازهی کوچکشان این اجازه را به آنها میدهد که وارد بقیهی سلولها بهخصوص سلولهای سیستم قلبی عروقی و سیستم عصبی بشوند.
ریزگردها به دلیل کوچک بودنشان میتوانند برخی میکروبها و قارچها را همراه خود به بدن ما منتقل کنند و میزان آسیب دستگاه تنفسی را نسبت به گرد و غبار معمولی تشدید میکنند.
کدام بیماریهای زمینهای بر اثر تماس با ریزگردها تشدید میشوند؟
در افرادی که سابقهی ابتلا به بیماریهای تنفسی مانند آسم و برونشیت یا سابقهی ابتلا به بیماریهای قلبی و عروقی را دارند، احتمال تشدید بیماری زمینهای بهدنبال تماس با ریزگردها بیش از سایرین است. حتی افرادی که سابقهی ابتلا به بیماری خاصی نداشتهاند نیز بر اثر تماس با ریزگردها ممکن است دچار علایم تنفسی بشوند. همچنین احتمال حوادث مغزی نیز بر اثر تماس با ریزگردها افزایش پیدا میکند. ثابت شده است که تماس طولانیمدت با ریزگردها احتمال سکتههای مغزی را نیز تشدید میکند؛ در صورتی که در گرد و غبار معمولی این اتفاق نمیافتد. ضمن اینکه تماس با ریزگردها ممکن است عوارض قلبی عروقی و ریوی را در افرادی که حتی سابقهی ابتلا به این بیماریها را ندارند نیز ایجاد بکند.
علاوه بر مبتلایان به بیماریهای زمینهای که از آنها نام برده شد، در سالمندان، کودکان و مادران باردار نیز احتمال تاثیرپذیری از عوارض ریزگردها بیشتر است.
وقوع ریزگردها در فصل تابستان و هوای گرم چه عوارض خاصی را بهدنبال دارد؟
با توجه به اینکه در فصل تابستان مخاط دستگاه تنفسی بهصورت معمول خشکتر از بقیهی فصول است، عوارض ناشی از ریزگردها در فصل تابستان بیشتر میشود. از طرف دیگر از طریق هوایی که بهوسیلهی کولر وارد خانه میشود ریزگردها بیشتر از سایر فصول وارد محیط خانه میشوند. بنابراین در فصل تابستان که از کولر استفاده میشود، احتمال ورود ریزگردها و غلظت آنها در محیط خانه بیشتر است.
در روزهایی که غلظت ریزگردها در هوا بالاست؛ افراد مبتلا به بیماریهای زمینهای، سالمندان، کودکان و مادران باردار چه مراقبتهای ویژهای را برای پیشگیری از ابتلا به عوارض آن به ویژه باید رعایت کنند؟
افرادی که در خطر تماس با ریزگردها هستند، باید بدانند که قطر این ریزگردها بسیار کم است و توانایی عبور از ماسکهای معمولی را هم دارند. به این افراد توصیه میشود به هیچ وجه در محیطی که ریزگردها وجود دارد، رفت و آمد نکنند؛ نه اینکه با ماسکهای معمولی بروند و تصور کنند این ماسکها مانع ورود ذرات ریزگرد به دستگاه تنفسی آنها میشود. اگر مجبور به خروج از منزل هستند، از ماسک مخصوص فیلتردار که میتواند 95 درصد ذرات معلق در هوا را بگیرد استفاده کنند. ماسکهای پارچهای برای جلوگیری از ورود ریزگردها به ریه هیچ تاثیری ندارد. به کسانی که سابقهی ابتلا به برونشیت مزمن، بیماری قلبی و عروقی و بیماریهای مغزی دارند، توصیه میکنیم در صورت امکان در فصل تابستان که علایم تشدید میشود، محیط زندگیشان را عوض کنند.
شست و شوی مرتب بینی میتواند بار ریزگردها را کمتر کند. پنجرههای منزل بسته باشد. از هر وسیلهای که موجب پخش شدن بیشتر ریزگردها در محیط میشود، مانند پنکه به هیچ وجه استفاده نکنند. برخی روزها که میزان ریزگردها در هوا بیش از حد مجاز میشود، پوشال کولر خود را مرتب عوض کنند.